Historia in vitro w Polsce zaczyna się 12 listopada 1987 roku w Białymstoku, gdzie zespół prof. Mariana Szamatowicza doprowadził do narodzin pierwszego polskiego dziecka poczętego metodą zapłodnienia pozaustrojowego (IVF), dziewięć lat po narodzinach Louise Brown w 1978 roku. W Bytomiu pierwsze dziecko po klasycznym IVF urodziło się 4 grudnia 1993 roku. Wiele par wciąż uważa in vitro za metodę eksperymentalną, choć dzisiejsze standardy są efektem niemal pół wieku obserwacji klinicznych. Ta historia wyjaśnia, dlaczego leczenie niepłodności na Śląsku wygląda dziś inaczej niż w latach 90.
Spis treści
- Kamienie milowe rozrodu wspomaganego na świecie: od 1978 do 2010 roku
- Pierwsze in vitro w Polsce: Białystok 1987 i ustawa z 2015 roku
- Bytom w rozwoju rozrodu wspomaganego na Śląsku: od kliniki uniwersyteckiej do Antrum
- Standardy in vitro wtedy i dziś: transfer zarodków, ICSI i kriotransfer w liczbach
- Ponad trzy dekady doświadczenia a opieka w ośrodku leczenia niepłodności na Śląsku
Kamienie milowe rozrodu wspomaganego na świecie: od 1978 do 2010 roku
Zapłodnienie pozaustrojowe to metoda, w której połączenie komórki jajowej z plemnikiem następuje w laboratorium, a powstały zarodek przenosi się do jamy macicy. Pierwsze dziecko poczęte tą metodą, Louise Brown, urodziło się 25 lipca 1978 roku w Oldham dzięki pracy Roberta Edwardsa i Patricka Steptoe. Od tego czasu na świecie urodziło się ponad 9 mln dzieci z in vitro.
| Rok | Wydarzenie | Znaczenie dla praktyki |
|---|---|---|
| 1984 | Pierwsze urodzenie po transferze zarodka mrożonego | Początek kriotransferu (FET) |
| 1990 | Pierwsze ciąże po diagnostyce preimplantacyjnej | Badanie zarodka przed transferem |
| 1992 | Pierwsze ciąże po ICSI | Leczenie ciężkiej niepłodności męskiej |
| 2005–2010 | Upowszechnienie witryfikacji | Przeżywalność zarodków po rozmrożeniu powyżej 90% |
| 2010 | Nagroda Nobla dla Roberta Edwardsa | Uznanie IVF za osiągnięcie medycyny |
ICSI (intracytoplasmic sperm injection) to iniekcja pojedynczego plemnika do cytoplazmy komórki jajowej. Dzięki tej technice para, której w latach 80. pozostawało jedynie dawstwo nasienia, może dziś podjąć leczenie z użyciem własnych gamet.
Pierwsze in vitro w Polsce: Białystok 1987 i ustawa z 2015 roku
Pierwsze in vitro w Polsce przeprowadził zespół prof. Mariana Szamatowicza w Klinice Ginekologii Akademii Medycznej w Białymstoku, a dziecko urodziło się 12 listopada 1987 roku. Przez kolejne 28 lat procedury opierały się na standardach towarzystw naukowych, bez osobnej ustawy.
Ramy prawne stworzyła ustawa o leczeniu niepłodności z 25 czerwca 2015 roku, obowiązująca od 1 listopada 2015 roku. Wprowadziła pozwolenia Ministra Zdrowia dla ośrodków i banków komórek rozrodczych, jawny rejestr placówek oraz limit sześciu zarodków tworzonych w jednym cyklu (z wyjątkami medycznymi i dla kobiet po 35. roku życia). Rządowy program na lata 2013–2016 objął kobiety do 40. roku życia i przyczynił się do narodzin ponad 22 tys. dzieci. Obecny Program rządowy refundacji in vitro 2024–2028 działa od 1 czerwca 2024 roku, obejmuje kobiety w wieku 18–42 lat i finansuje do sześciu cykli.
Bytom w rozwoju rozrodu wspomaganego na Śląsku: od kliniki uniwersyteckiej do Antrum
Bytom należy do miejsc, w których rozród wspomagany na Śląsku rozwijał się najwcześniej. W roku 1982 założono przykliniczną Poradnię Leczenia niepłodności i w I Katedrze Położnictwa i Ginekologii Śląskiego Uniwersytetu Medycznego kierowanej przez prof. Jacka Rzempołucha wprowadzono pierwsze metody endoskopowe i diagnostykę ultrasonograficzną w niepłodności. W klinice działała od 1989 roku Pracownia Rozrodu Wspomaganego, a szczególne sukcesy dzięki zastosowaniu technik rozrodu wspomaganego odnotowano kolejno:
- 4 stycznia 1993 roku: pierwsze w Polsce dziecko po GIFT (transfer gamet do jajowodu),
- 4 grudnia 1993 roku: pierwsze dziecko po klasycznym IVF z transferem zarodka,
- 8 maja 1995 roku: pierwsze w Polsce dziecko po ZIFT (transfer zygoty do jajowodu),
- październik 1995 roku: setna ciąża po technikach rozrodu wspomaganego,
- w 1996 r.: pierwsze udane ICSI w Polsce południowej,
- w 1997 r.: pierwsze w Polsce udane mikrochirurgiczne pobranie plemników z najądrzy i docytoplazmatyczne wstrzyknięcie plemnika (MESA-ICSI) oraz TESE-ICSI (pobranie plemników bezpośrednio z jądra).
Współautorami owych sukcesów byli m.in. dr hab. n. med. Stanisław Horák, lek. med. Mirosław Ogrodnik i dr n. med. Grzegorz Tomanek, którzy przyjmują dziś pacjentów Centrum Medycznego Antrum.
W 1995 roku dr Horák założył Gabinet Lekarski Antrum, skoncentrowany na leczeniu niepłodności, który w 2009 roku połączono z laboratorium Demeter w jeden ośrodek przy ul. Olimpijskiej 5 jako Centrum Medyczne ANTRUM Laboratorium DEMETER. Od 2012 roku Centrum raportuje cykle IUI i IVF do rejestru European IVF Monitoring prowadzonego przez ESHRE (European Society of Human Reproduction and Embryology), a od 2016 roku figuruje w rejestrze banków komórek rozrodczych i zarodków Ministra Zdrowia. W efekcie leczenie niepłodności w Bytomiu ma ponad trzydziestoletnią ciągłość kadrową.
„Pierwsze procedury rozrodu wspomaganego wykonywaliśmy w Bytomiu na początku lat 90., kiedy każda udana ciąża była dla całego zespołu wielkim wydarzeniem. Od tamtej pory medycyna rozrodu przeszła ogromną drogę: mamy lepsze laboratoria, bezpieczniejsze protokoły leczenia i możliwość mrożenia zarodków, która pozwala planować leczenie spokojniej i z większą troską o zdrowie pacjentki. Najbardziej cieszy mnie jednak to, że przez te wszystkie lata mogliśmy towarzyszyć tak wielu parom w drodze do rodzicielstwa, a dziś robimy to w zespole, w którym doświadczenie łączy się z nowoczesną wiedzą.”
dr hab. n. med. Stanisław Horák, założyciel Centrum Medycznego Antrum
Standardy in vitro wtedy i dziś: transfer zarodków, ICSI i kriotransfer w liczbach
Największa zmiana w ciągu trzech dekad dotyczy bezpieczeństwa: odsetek ciąż na transfer wzrósł umiarkowanie, a odsetek porodów mnogich spadł około trzykrotnie. Pod koniec lat 90. standardem był transfer dwóch lub trzech zarodków, co zwiększało ryzyko ciąż mnogich i wcześniactwa. Skalę zmiany pokazują dane European IVF Monitoring ESHRE:
| Parametr (Europa) | 1997–1998 | 2021–2022 |
|---|---|---|
| Transfer pojedynczego zarodka | 11,5% | 62,6% |
| Porody mnogie po IVF | 29,6% | 9,6% |
| Porody trojacze | 3,6% | 0,1% |
| Ciąże kliniczne na transfer (IVF) | 26,1% | 33,5% |
| Ciąże kliniczne na kriotransfer | 15,2% | 37,0% |
Kriotransfer (FET, frozen embryo transfer) to przeniesienie do macicy zarodka zamrożonego metodą witryfikacji, co pozwala rozłożyć leczenie na kilka transferów pojedynczych zarodków z jednej stymulacji. W 2021 roku europejskie ośrodki wykonały 368 tys. kriotransferów oraz 418 tys. cykli ICSI wobec 153 tys. cykli klasycznego IVF. Średnie europejskie nie są jednak prognozą dla konkretnej pary: wynik zależy przede wszystkim od wieku kobiety, rezerwy jajnikowej i przyczyny niepłodności. W Antrum możemy się aktualnie poszczycić nawet nieco lepszymi wynikami (do dnia 31.10.2026 na 103 pary zakwalifikowane do programu Ministerstwa Zdrowia uzyskano 65 bieżących ciąż klinicznych i urodzono 37 dzieci).
Ponad trzy dekady doświadczenia a opieka w ośrodku leczenia niepłodności na Śląsku
Historia ośrodka ma znaczenie, gdy przekłada się na konkretne elementy opieki. W Centrum Medycznym Antrum są to ciągłość zespołu, który może prowadzić parę od diagnostyki niepłodności, przez jej leczenie, po ciążę aż do porodu, własne laboratorium wykonujące badania krwi, wymazów i nasienia na miejscu, embriolodzy z certyfikatem ESHRE oraz udział w Programie rządowym refundacji in vitro 2024–2028. Zakres diagnostyki opisuje strona Diagnostyka i leczenie niepłodności, a przebieg pierwszej wizyty wpis Jak wygląda pierwsza konsultacja w ośrodku leczenia niepłodności. Doświadczenie nie zmienia biologicznych ograniczeń metody, ale poprawia skuteczność i trafność kwalifikacji.
Historia in vitro w Polsce i w Bytomiu pokazuje, że zapłodnienie pozaustrojowe jest obecnie dojrzałą i standardową dziedziną medycyny. Para rozważająca leczenie niepłodności w Bytomiu lub innym ośrodku na Śląsku może na pierwszej konsultacji zapytać o liczbę przenoszonych zarodków, metody zapłodnienia i dostęp do refundacji.
